زخم بستر در سالمندان؛ علائم اولیه، راه‌های پیشگیری و تجهیزات ضروری مراقبت در منزل
زخم بستر یکی از رایج‌ترین و در عین حال قابل پیشگیری‌ترین مشکلات سالمندان و بیماران بی‌تحرک است. شروعش گاهی فقط یک لکه قرمز ساده است، ولی اگر دیده نشود، می‌تواند به زخم عمیق و عفونت برسد. در این مطلب علائم اولیه، راه‌های پیشگیری و وسایلی را می‌بینید که در منزل لازم دارید.
زخم بستر چیست و چرا ایجاد می‌شود؟
زخم بستر (زخم فشاری) آسیبی است به پوست و بافت زیر آن، معمولاً روی برجستگی‌های استخوانی. وقتی فشار مدت طولانی روی یک نقطه می‌ماند، جریان خون به آن ناحیه کم می‌شود و بافت آسیب می‌بیند. کشیده شدن بدن روی ملحفه (اصطکاک و برش) هم این روند را سریع‌تر می‌کند.
سالمندان بیشتر در خطرند، چون پوستشان نازک‌تر است و چند عامل دیگر هم معمولاً کنار هم جمع می‌شوند:
- کم‌تحرکی یا بی‌تحرکی و ماندن طولانی در یک وضعیت
- رطوبت پوست (بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع، عرق)
- سوءتغذیه و کم‌آبی
- کاهش حس (مثلاً در دیابت یا بعد از سکته) که باعث می‌شود فرد درد را احساس نکند
- بیماری‌هایی که گردش خون را ضعیف می‌کنند
محل‌های شایع زخم بستر
| وضعیت بیمار | نقاط پرخطر |
|---|---|
| خوابیده به پشت | پشت سر، کتف‌ها، آرنج، ناحیه خاجی (بالای شکاف باسن) و پاشنه‌ها |
| خوابیده به پهلو | گوش، شانه، برجستگی استخوان لگن، زانو و قوزک پا |
| نشسته روی صندلی یا ویلچر | باسن، دنبالچه و پشت پا |
پاشنه‌ها و ناحیه خاجی بیشتر از بقیه نقاط دچار آسیب می‌شوند و باید بیشتر مراقبشان بود.
علائم اولیه زخم بستر و مراحل آن
مهم‌ترین نکته، دیدن مرحله اول است. تا اینجا پوست هنوز باز نشده و پیشگیری هنوز ممکن است. علائم اولیه این‌ها هستند:
- قرمزی پوست که با فشار انگشت سفید نمی‌شود (آزمون فشار)
- ناحیه‌ای که از اطراف گرم‌تر، سردتر، سفت‌تر یا نرم‌تر است
- درد، سوزش یا خارش در یک نقطه
- در پوست‌های تیره‌تر، قرمزی ممکن است دیده نشود. به تفاوت رنگ، ته‌رنگ آبی یا بنفش و گرمی ناحیه دقت کنید.
| مرحله | نشانه |
|---|---|
| مرحله ۱ | پوست سالم، با قرمزی که با فشار سفید نمی‌شود |
| مرحله ۲ | تاول یا زخم سطحی؛ بخشی از ضخامت پوست از بین رفته |
| مرحله ۳ | زخم عمیق‌تر که به لایه چربی می‌رسد |
| مرحله ۴ | زخم بسیار عمیق، با دیده شدن عضله یا استخوان |
| آسیب بافت عمقی | لکه بنفش یا قهوه‌ای تیره، یا تاول خونی روی پوست سالم |
از مرحله ۲ به بعد باید پرستار یا پزشک زخم را ببیند. هرچه زودتر، بهتر.
راه‌های پیشگیری از زخم بستر
- پوست را هر روز بررسی کنید: صبح و شب، به‌خصوص پاشنه‌ها، ناحیه خاجی، لگن و کتف‌ها.
- تغییر وضعیت منظم: بیمار بی‌تحرک باید طبق برنامه مشخص تغییر وضعیت بدهد. معمولاً هر ۲ ساعت، و روی تشک مناسب گاهی هر ۳ ساعت. برنامه را پرستار بر اساس شرایط بیمار تنظیم می‌کند و شب‌ها هم ادامه دارد.
- خوابیدن با زاویه ۳۰ درجه: به‌جای خوابیدن روی پهلو با زاویه ۹۰ درجه (روی استخوان لگن)، بدن را با بالش پشت کمر کمی کج کنید.
- پاشنه‌ها را آزاد کنید: یک بالش زیر ساق بگذارید تا پاشنه با تشک تماس نداشته باشد، یا از محافظ پاشنه استفاده کنید.
- بدون کشیدن جابه‌جا کنید: بیمار را روی ملحفه نکشید، با ورق جابه‌جایی بلند کنید. سر تخت را بیش از ۳۰ درجه بالا نبرید، مگر هنگام غذا خوردن.
- پوست را تمیز و خشک نگه دارید: پوشک و لباس خیس را فوراً عوض کنید و از کرم‌های محافظ پوست استفاده کنید.
- نقاط قرمز را ماساژ ندهید: ماساژ روی برجستگی‌های قرمز می‌تواند به بافت آسیب بزند.
- تغذیه و مایعات: پروتئین، کالری و آب کافی. مقدار را پزشک تعیین می‌کند، چون در بعضی بیماران محدودیت مایعات هست.
- تحرک: هرجا ممکن است، بیمار را به نشستن، ایستادن و راه رفتن تشویق کنید. فیزیوتراپی در منزل کمک می‌کند توان حرکتی حفظ شود.
- درد و بیماری‌های زمینه: دیابت و درد کنترل‌نشده خطر را بیشتر می‌کنند.
تجهیزات ضروری برای مراقبت از زخم بستر در منزل
| وسیله | کاربرد |
|---|---|
| تشک مواج (فشار متناوب) | با پمپ هوا، نقاط فشار را مرتب جابه‌جا می‌کند. برای بیماران بی‌تحرک و پرخطر پیشنهاد می‌شود. |
| تشک طبی فوم یا ژل | فشار را روی سطح بزرگ‌تری پخش می‌کند. برای خطر کم تا متوسط. |
| تخت برقی چندحالته | تنظیم زاویه سر و پا و ارتفاع، که تغییر وضعیت و جابه‌جایی را ساده می‌کند. |
| بالش و فوم موقعیت‌دهی | نگه داشتن بدن در زاویه ۳۰ درجه و جدا کردن زانوها و قوزک‌ها از هم |
| محافظ پاشنه | آزاد نگه داشتن پاشنه از تماس با تشک |
| کوسن ویلچر (ژل، فوم یا هوا) | کاهش فشار روی باسن و دنبالچه هنگام نشستن |
| ورق یا زیرانداز جابه‌جایی | بلند کردن و جابه‌جایی بیمار بدون کشیدن و اصطکاک |
| زیرانداز ضدآب و پد بی‌اختیاری | مدیریت رطوبت و حفظ خشکی پوست |
از کوسن‌های حلقه‌ای (دونات) استفاده نکنید؛ فشار را به اطراف منتقل می‌کنند و خطر را بالا می‌برند. اگر برای مدت کوتاه یا قبل از خرید به این وسایل نیاز دارید، می‌توانید از خدمات اجاره تجهیزات پزشکی استفاده کنید.
اگر زخم بستر ایجاد شد چه کنیم؟
- فشار را برطرف کنید: بیمار دیگر روی آن نقطه نخوابد یا ننشیند.
- مرحله ۱: پوست را تمیز و خشک نگه دارید و پرستار را مطلع کنید.
- مرحله ۲ و بالاتر: زخم باید توسط پرستار یا پزشک ارزیابی و پانسمان شود.
- درمان خانگی نکنید: از مالیدن خمیر دندان، الکل، پودر یا مواد دیگر روی زخم خودداری کنید.
در این موارد فوراً به پزشک یا بیمارستان مراجعه کنید: بوی بد یا چرک از زخم، قرمزی که اطراف را می‌گیرد، تب و لرز، درد ناگهانی شدید یا زخمی که سریع بزرگ می‌شود.
نقش مراقب و پرستار در پیشگیری از زخم بستر
مراقبت از زخم بستر یک کار ۲۴ ساعته است، چون تغییر وضعیت و بررسی پوست شب‌ها هم ادامه دارد. برای بیماری که کاملاً بی‌تحرک است، حضور یک مراقب آموزش‌دیده در شب هم اهمیت دارد. پرستار آموزش‌دیده پوست را بررسی می‌کند، برنامه تغییر وضعیت را اجرا می‌کند، تجهیزات مناسب را پیشنهاد می‌دهد و در صورت نیاز زخم را پانسمان می‌کند. درباره پرستار سالمند و خدمات پرستاری در منزل می‌توانید با تواناگستر مشورت کنید.
پرسش‌های پرتکرار
زخم بستر با چه سرعتی ایجاد می‌شود؟
در بیماران پرخطر، حتی چند ساعت فشار پیوسته می‌تواند آسیب شروع کند. به همین دلیل پیشگیری از روز اول مهم است.
آیا زخم بستر فقط در بیماران بستری ایجاد می‌شود؟
نه. هر کس که ساعت‌ها در یک وضعیت می‌ماند، مثل کسی که زیاد روی ویلچر یا صندلی می‌نشیند، در خطر است.
تشک مواج به‌تنهایی کافی است؟
نه. تشک مواج خطر را کم می‌کند ولی جای بررسی روزانه پوست، تغییر وضعیت، تغذیه و مراقبت از پوست را نمی‌گیرد.
آیا زخم بستر خوب می‌شود؟
مرحله‌های اولیه با برداشتن فشار و مراقبت درست معمولاً بهبود می‌یابند. مرحله‌های پیشرفته‌تر به درمان تخصصی نیاز دارند و بهبودشان طولانی است.
جمع‌بندی
زخم بستر در سالمندان اغلب قابل پیشگیری است. مراقبت روزانه از پوست، تغییر وضعیت منظم، آزاد کردن پاشنه‌ها، تشک مناسب، تغذیه و خشکی پوست مهم‌ترین عوامل هستند. اگر قرمزی که با فشار سفید نمی‌شود دیدید، همان روز فشار را بردارید و پرستار را مطلع کنید.
منابع
این مطلب بر پایه راهنمای بالینی بین‌المللی پیشگیری و درمان زخم فشاری (NPIAP/EPUAP/PPPIA، ۲۰۱۹) و به‌روزرسانی آن، راهنمای بالینی بیمارستان کودکان رویال ملبورن و مقاله‌های مروری منتشرشده درباره تغییر وضعیت و سطوح حمایتی تنظیم شده است. برای مطالعه بیشتر می‌توانید صفحه آموزشی مدلاین‌پلاس درباره زخم بستر را ببینید. مطلب در مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده و جایگزین نظر پزشک یا پرستار نیست.